Yardımm (konu:su)

böyle bişi var ama bu biraz ağır galiba yinede..

– ATIKSU YÖNETİMİ VE ÜLKEMİZDEKİ SORUNLAR

I. Türkiye Yerel Yönetimler Su Sorunları Kongresi

3 - 5 Haziran 2002

İnsan yaşamının vazgeçilmez unsurlarından olan su, sınırlı bir kaynaktır. Dünya nüfusunun ve sanayi üretiminin hızla artmasına rağmen su kaynaklarının sabit olması, bu kaynakların kirletilmesi ve tüketilmesine neden olmaktadır. Dünya nüfusunun %40’ ını barındıran 80 ülke şimdiden su sıkıntısı çekmektedir. Bu nedenle su kaynaklarını çok iyi değerlendirmeli ve bilinçli su ve atıksu yönetimiyle hayat kalitemizi bozmadan alacağımız önlemlerle su kaynaklarımızın kirletilmesini önleyebiliriz. Bu çalışmada, su kaynakları ve atıksu için uygulanması gereken yönetim modelleri incelenerek ülkemiz için alternatif olabilecek konular tartışılmıştır.

2. SU ŞEBEKELERİ VE SAĞLIK

Su şebekesi doğrudan halk sağlığını etkilediği için, Batılı ülkelerin şebeke yöneticilerinin, Ülkemizde de yapılan toplantılarında en önemli belirttikleri husus; şebeke borularında sürekli olarak yeterli bir basıncın sağlanması gerektiğidir. Bu en önemli ilk şart sağlanamadıktan sonra iyi derecelerde arıtma yapmaya çalışma gibi maliyetli yatırımların yapılmasının hiçbir faydası olmamaktadır. Sanayileşmiş ülkelerden farklı olarak, Ülkemizde bu şartı sağlamak genellikle zor olduğundan, kesinti zamanları ana borulardan su çekilmesini önleyecek vanalama sistemleri oluşturulması gibi farklı çözümlerin araştırılması yapılmalıdır.

İçme ve kullanma suları doğrudan vücuda temaslı olduğundan, çeşitli kazalarla bulaşabilecek zararlı maddeler ve hastalık yapıcı mikroorganizmaların bulunmaması büyük önem taşımaktadır. Aşağıda Avrupa ve ABD ‘deki içme ve kullanma suyu ile ilgili olduğu tesbit edilen hastalık sayılarına örnek verilmiştir.

WHO/Avrupa Birimi’nin 1997 yılında Türkiye’nin de dahil olduğu 51 Avrupa Ülkesinde yaptığı anket–araştırma çalışmasında, 1986’dan 96’ya kadar 11 yıl boyunca resmi kayıtlara geçmiş su yoluyla bulaşmış hastalıkların araştırılması yapılmıştır[HB1] [HB1][HB1][HB1][HB1][HB1][HB1][1]. Buna göre dizanteri, kolera, hepatit gibi hastalıkların içme suyu ile ilgisi %10’luk orana kadar ulaşmıştır. Avrupa’da içme suyu ile bağlantılı sindirim sistemi rahatsızlıkları nispeten az bulunmuşken ABD’de bu oran yılda 100-200 milyon rahatsızlık vakası olarak rapor edilmiştir. Ancak, araştırmacılar resmi raporlara geçmeyen rakamların; ishal için 38 kat, kanlı ishal için 20 kat daha fazla olduğunu tesbit etmektedirler.

(Sorunların, daha büyük yatırımlı ve sık kontrollu büyükşehirlerde değilde küçük şehirlerde daha fazla yaşanabildiği ve bu şehirlerde şebeke suyunun daha büyük oranda içme suyu olarak kullanıldığı gözönüne alınmalıdır)

Su hatlarındaki problemler ile ortaya çıkabilecek sorunlarla ilgili yine ABD’de yapılan detaylı bir araştırmanın sonuçları bir örnek olarak aşağıda verilmektedir. İlgili kurumlarca, 1971’den 98’e kadar 619 adet su kaynaklı hastalık rapor edilmiştir. Bunların oranı :

-Yetersiz arıtım (%44)

-Şebekede kimyasal veya mikrobiyolojik kirlenme yada korozif etki ile (%18)
-Yüzey ve yeraltı sularının

kirlenmesi (%30) ve

-%8’inin de diğer nedenlerle ortaya çıkan durumlar olduğu belirlenmiştir.

ABD’de 156.000 su kurumu yer altı suyunu, 13.000 su kurumu ise yüzey su kaynağını kullanmaktadır. 1971-98 yılları arasında belirlenen su problemi raporlarında :

Tablo 1. Su problemi ve sağlık sorunları.

Şebeke Öncesi Problemler
Şebekedeki Problemler

Hastalık vakası*

Vak’a/Problem

Hastane/Acil başvurusu

Ölüm
145 489

497

1735

4
21 058

186

498

13

* Millwaukee, Wis.’deki Cryptosporidiosis vak’ası nedeniyle hastalanan 403.000 kişinin yaptığı 440 hastane başvurusu ve sonucundaki 50 ölüm olayı hariç değerlerdir.

Tablo 2. Su problemi ve sağlık-en büyük olaylardan bazıları.

Tarih
Eyalet
Vak’a sayısı
Hastalık
Problem

1975

1979

1980

1975

1983

1994
Pensilvanya

Arizona

Georgia

Indiana
Utah

Tennessee
5000

2000

1500

1400

1272

625
A*

Giardia Virüs

A

Giardia

Giardia
(1)*

(2)

(2)

(3)

(4)

(2)

*A= Akut mide-bağırsak hastalıkları

(1) Üstü açık su deposu

(2) Yakındaki kanallardan sızma

(3) Temizlenmemiş ana boru kullanılması

(4) Ana boru kırılması

Bir diğer araştırma da, su ile ilgili problemler de halkın hangi kaynaklar vasıtasıyla haberdar olabileceğini belirlemesi açısından önem taşıyor[2]. Bu araştırmaya göre:

Halkın haber alma kaynakları (sırasıyla):

-Gazeteler,

-Su kurumundan mektup veya el ilanı bildirisi,

-Aile veya arkadaşlar,

-Sağlık Müdürlüğü,

-Televizyon veya radyo.

(Sıralama Türkiye yapısı için değişiklik gösterebilir)

Bu kaynakların güvenilirliği sorulduğunda ise sıralama :

-Su kurumu mektup bildirisi,

-Sağlık müdürlüğü,

-Gazeteler,

-Aile ve arkadaşlar,

-Su kurumundan el ilanı (kesin tespit edilememiş bir nedenle az oranlı)

-Radyo,

-Su kurumundan telefon

-ve televizyon.

Aynı araştırmada, uzun süreli problem yaşayan şebekelerde halkın haber ve tedbir almaya daha fazla meyilli olduğu da tespit edilmiştir.

3. ATIKSU -SU KAYNAĞI İLİŞKİSİ

Dünyadaki büyükşehirlerde nüfus ve sanayi faaliyetlerinin artışıyla beraber su kaynaklarının yetersizliği yanında havzalara da yayılan atıksuların bu kaynakları tehdit etme riski her geçen gün artmaktadır. Bu kısımda New York, Chicago, Osaka, Seul ve Tokyo şehirlerinde 20. yüzyılda bu husustaki planlama örnekleri verilmektedir.

Seul şehrinin su kaynağı 1,2 milyar kişiye hizmet vermektedir. Ancak, menba kısmında havzadaki kirlenme nedeniyle su kaynağının kalitesinde düşme gözlenmektedir.

Osaka şehri de, 8.8 milyon kişiye su sağlayan benzer bir su kaynağı yapısına sahiptir. 1960’larda ötrofikasyona uğrayan kaynak sıkı bir yönetim ve yüksek maliyetli arıtımlar ile temiz tutulmaya çalışılmaktadır.

Tokyo şehrinde iki nehir üzerinde kurulan su alma yapıları ile su temin edilmektedir. Ormanlık alandaki su kaynakları gerekli tedbirler ve halkın bilinçlendirilmesiyle yeterli derecede korunabilmiştir. Ancak, yerleşim ve insan faaliyetlerinin olduğu kısımlarda BOİ kirliliği 5 mg/L’ye yükselmiştir ve arıtılan su sadece sanayide kullanılmaktadır.

ABD’de ki Chicago ve New York şehirlerinde ise diğer şehirlerden faklı olarak 1900’li yıllar boyunca yapılan planlamalarda su ve atıksu akımlarının ayrı tutulması sağlanmıştır. Mesela New York’ta şehrin içinden geçen Hudson nehrinden hiç su temini yapılmayıp sadece arıtılmış atıksuların iletimi için kullanılırken, su temini genellikle ormanlık alanda kalan nehirlerden sağlanmaktadır. Chicago’da da tarihi süreç içinde Michigan gölü su temini için kullanılırken, arıtılan atıksular kanallar ile (modelleme çalışmalarında bu kanalların 100 yıllık taşkını taşıyabileceği hesaplanmıştır) şehrin yanından geçen nehir ile göle akmayan bir nehre taşınmaktadır. Böylece tüm şehri çevreleyen ve birçok rekreasyon faaliyetinin yapılabildiği böyle bir gölden su temini yapılabilmektedir.

Tablo 3. Dünyadaki bazı büyükşehirlerde havza planlama [1].

Seul
Chicago
New York
Osaka
Tokyo

Su Kaynağı
Tek nehir (Han)
Michigen gölü
Çoklu havza
Tek nehir (Yodo)
Çoklu havza

Su alımı
Göl ve şehrin yakınındaki nehir
Şehir havzasındaki göl
Orman içindeki uzak göller
Şehir içinden geçen nehir
Şehir içinden geçen nehir

Ana atıksu alıcı ortamı
Su kaynağı nehir
Uzak bir nehir (Mississippi)
Ayrı bir nehir (Hudson)
Su kaynağı nehir
Su kaynağı nehir

Yönetim Planı
Havza koruma ve ileri arıtma
Büyük kanallarla taşıma
Sıkı havza koruma ileri arıtma
İleri arıtma
İleri arıtma

Havzada atıksu arıtma (%)
39
100
-
76
87-100

4. TÜRKİYE İÇİN ALTERNATİF ÖNERİLER

Ülkemizde şehirleşme çok hızlı yaşandığı için su kaynakları yetersiz kalmakta ve kirlenmektedir. Bu nedenle, su ve atıksu yönetiminin hem son teknolojik gelişmeler hem de ülke gerçekleri çok iyi irdelenerek uygulanması gereklidir. Bu kısımda Ülkemizde su ve atıksu yönetiminde yapılmasının faydalı olacağı düşünülen bazı hususlar sunulmaktadır.

Ülkemizdeki su ve atıksu hususunda yaşanan en büyük problem kısa ve uzun vadeli ayrı ayrı master planların yapılması veya yeniden gözden geçirilip yeni gelişmelere göre düzenlenmemesidir. Ülkemizin nüfus ve sanayi yerleşimi hızlı bir değişim gösterdiğinden, bilhassa hantal yapı sergileyen kurum kuruluşları sorumluluklarını yerine getirmemektedir. Mesela, Çevre Bakanlığı, koordine edici, teknik bilgi verici bir kurum sıfatını yeterince sağlayamamaktadır.. Uygun bir yönetim biçimi olarak kabul edilen yerel yönetimler ve belediyeler, su-atıksu faaliyetlerini yürütmeye çalışmakta fakat teknik eleman ve tecrübe yetesizliği nedeniyle bilhassa atıksu ve atık yönetiminde Büyükşehirlerdeki su kurumları haricindekiler yeterli başarı sağlayamamaktadırlar. Buna bir örnek olarak şahsi görüşmeler yoluyla elde edilen bir saptama şöyledir; 20-30 bin nüfuslu küçük belediyeler dahi atıksu arıtma tesisi yapmak için tamamı yurtdışı kredilerle ve tecrübeli teknik personeli olmadan projeler düzenleyebilmektedir. Fakat, şu an ülkemizde inşa edilen bu tür 40’tan fazla arıtma tesisi olmakla birlikte bunların hemen hepsi çalıştırılamaz durumdadır. İyi bir planlama yapılmayan ve yüksek verimle çalıştırılamayan bu tesisler büyük paralar harcanan ölü yatırımlara dönüşmekte ve çifte zarar ortaya çıkarmaktadır. Bir yandan hedeflenen çevre koruma planlarına ulaşılamazken diğer yandan ölü yatırıma dönüşen tesislerle yatırım kaynakları kıt ekonomimizde zararlar meydana gelmektedir.

Bilhassa Batılı Ülkelerde, mesela ABD’de AWWA, WEF, gibi; Hollanda’da su-atıksu birlikleri gibi belirli konularda çalışan kurumları bir araya toplayan ve yatırımdan bilgi birikimine kadar bir çok dayanışmanın yapılabildiği birlikler vardır. Ülkemizde pek bulunmayan bu tür birlikler sempozyum ve kurslar dahil bir çok faaliyet yaparak tecrübelerini paylaşmaktadır. Günümüzde internetin kullanılmasıyla anlık tartışmaların yapılabildiği forumlar dahi düzenlenebilmektedir. Ülkemizde, İSKİ’nin başlattığı su birliklerinin genişletilmesi ve daha da önemlisi internet yardımıyla daha fazla aktif hale getirilmesi gereklidir.

Ülkemizde yeraltı suyu kirliliği yeterince takip edilememektedir. Oysa bir çok sanayileşmiş, zengin ülkelerde yeraltı suyu önemli bir kaynak olarak kullanılmakta ve atık depo sahalarından gelebilecek kirlenmeye karşı izlenmektedir. Yurt dışında sık sık uygulanıp Türkiye’de yapılmayan bir başka uygulama da yeraltı suyunun suni yollarla beslenmesidir. Buna bir misal olarak kirlenmeden dolayı arıtımı maliyetli olan Elmalı Gölünün suları gösterilebilir. Bu suların yeraltı suyuna beslenip arıtılması ile normal arıtımın maliyeti karşılaştırılıp, hangi alternatifin daha uygun olduğu araştırılabilir.

Türkiye’de yerel yönetimlerin çevre konusundaki sıkıntılarına İstanbul’da edindiğimiz birkaç tecrübe ile de ışık tutabiliriz. Bunlardan birincisi, havza alanı olan ormanlara kaçak yapılaşmanın, bilhassa depremden sonra sağlam zemin olarak tespit edilen yerlere yayılmasıdır. Şehrimizde edindiğimiz tecrübe bu alanların su kurumu tarafından özel korumaya alınması veya orman enstitüsü, askeriye gibi koruyucu kurumların sınırları içinde olmasının en koruyucu yol olduğunu gösteriyor. İkinci bir konu, zararlı atık da içerebilen inşaat ve yıkıntı atıklarının yakın (dolayısıyla nakliyesi ucuz) olan havzalara boşaltılmasının önlenemediğidir. Burada belediyeler, nakliye sorunlarını da dikkate alarak özel depolama alanları oluşturmalıdır. Bir diğer sorun, çevreyle ilgili mahkeme olaylarında kurum avukatlarının teknik konularda yetersiz olması ve ilgili birimlerden yeterli ve nitelikli belge sunamaması neticesinde mahkemelerin bazen belediyelerin aleyhine sonuçlanmasıdır.

Ülkemizdeki bir diğer önemli problem de Üniversite-Uygulayıcı kuruluşlar işbirliğinin yetersiz olması ve uygulamaya dönük araştırma yapılmamasıdır. Yanlış planlamalar neticesinde Üniversite araştırma ödenekleri genellikle laboatuvarlara tahsis edildiğinden, akademisyenlerin sanayi ve uygulama kuruluşlarına giderek araştırma isteğinde bulunması mümkün olmamaktadır. Örneğin, üniversitelerde hedef yüksek tutularak uluslararası yayın hazırlama istendiğinden, uygulamada klasik arıtımların yapılamadığı ülkemizde, N-P arıtımı gibi ileri derece arıtım araştırmaları yapılmaya çalışılmaktadır. Kamu kuruluşlarımızın ve sanayicilerimizin üniversite ile işbirliğini arttırabilecek birimlere ihtiyaç vardır.

5. SONUÇ VE TARTIŞMA

Yazıda sunulan bilgiler dahilinde Ülkemizde su ve atıksu yönetiminde karşılaşılan başlıca problemler aşağıda sıralanmaktadır.

- Temel ihtiyaç maddesi olan ve her geçen gün kullanımı artan su kaynaklarını çok iyi değerlendirmeli ve bilinçli su ve atıksu yönetimiyle hayat kalitemizi bozmadan alacağımız önlemlerle su kaynaklarımızın kirletilmesini önlemeliyiz.

- İçme ve kullanma suları doğrudan vücuda temaslı olduğundan, çeşitli kazalarla bulaşabilecek zararlı maddeler ve hastalık yapıcı mikroorganizmaların bulunmaması için yazıda tartışılan konulara dikkat edilmesi gereklidir. Bu hususta, su ile ilgili problemlerde halkın hangi kaynaklar vasıtasıyla daha hızlı ve güvenilir olarak haberdar olabileceği belirlenmelidir.

- Dünyanın diğer şehirlerinden de örnek verildiği gibi, yapılan planlamalarda su ve atıksu akımlarının ayrı tutulmasının en uygun yönetim biçimi olduğu saptanmıştır.

- Su havzalarına yakın sanayi tesisleri için tehlike önceliği listeleri hazırlanmalı, yer altı suyundan yeterince yararlanılması için çalışma yapılmalı ve yer altı suyunun kirliliğinin takip edilmesi gereklidir.

- Ülke çapında su birlikleri kurularak, Üniversite-Uygulayıcı kuruluşlar işbirliğinin arttırılması ve uygulamaya dönük araştırma yapılması sağlanmalıdır.

- Sanayi odalarıyla işbirliği yapılmalı ve kaza ve terör güvenliğine önem verilmelidir.

- Kısa ve uzun vadeli ayrı ayrı master planların yapılması veya yeniden gözden geçirilip yeni gelişmelere göre düzenlenmesi gereklidir. İnşa edilen ve çalıştırılamaz durumda olan arıtma tesislerindeki sorunlar incelenerek ölü yatırıma dönüşen ve çevreye fayda sağlamayan bu tesisler işler hale getirilmelidir.

- Su, atıksu birlikleri kurularak internetin katkısıyla faaliyet yapabilecek hale getirilmelidir.